काठमाडौँ । भदौ १० गते बुधबार बिहान करिब ९ बजे चिनियाँ भू-भागस्थित तिब्बतको लेन्डे खोलाबाट भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढी र लेदोसहितको बहावले रसुवाको टिमुरे र स्याफ्रुबेँसी हुँदै नुवाकोटको विदुर, बेत्रावती, त्रिशूली बजार, ढुङ्गे र देवीघाटसम्म विध्वंश मच्चायो। केही घण्टामै यो बाढी धादिङको गल्छी हुँदै मुग्लिन र चितवनतर्फ अघि बढ्यो। काठमाडौँका अधिकारीहरूले तिब्बती क्षेत्रमा हिमताल विस्फोट (GLOF) वा पहिरोका कारण थुनिएको ताल फुटेर यो विपद् आएको आशङ्का गरे पनि बाढीको यकिन कारण अझै पुष्टि भइसकेको छैन। यस विपद्मा सरकारी तथ्याङ्क अनुसार मृत्यु हुनेको सङ्ख्या ९५ पुगेको छ र यो अझै बढ्दो क्रममा छ। दर्जनौँ सुरक्षाकर्मी र झन्डै ४०० स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू अझै बेपत्ता छन्। रसुवामा तीन वटा प्रहरी चौकी पूर्ण रूपमा बगेका छन्। मन्त्रिपरिषद्ले रसुवा, नुवाकोट र धादिङलाई तीन महिनाका लागि विपद् सङ्कटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको छ, जसलाई पछि चितवन, गोर्खा र तनहुँसहित ६ जिल्लामा विस्तार गरियो। बाढीले जलविद्युत र राजमार्गमा पुर्याएको क्षतिका अङ्कहरूका पछाडि विद्यालय, शिक्षक र विद्यार्थीहरूले भोग्नुपरेको अर्को शान्त तर भयानक सङ्कट लुकेको छ।
विपद्को सबैभन्दा प्रष्ट र भयावह रूप नुवाकोटको विदुर नगरपालिकास्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा देखियो, जहाँ प्लेग्रुपदेखि कक्षा १२ सम्म १,६४३ विद्यार्थी अध्ययनरत थिए। प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीका अनुसार बाढी आउँदा विद्यालयमा बिहानी प्रार्थना सभा चलिरहेको थियो। बाढीको खबर आउनासाथ विद्यालय प्रशासनले विद्यार्थीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा आश्रय दिनुको सट्टा तुरुन्तै घर पठायो। यो निर्णयले ज्यान त जोगाउन सक्यो, तर विद्यालयले ती बालबालिकाहरूको अवस्थाबारे जानकारी पाउन सकेन। प्रधानाध्यापक दवाडी आफैँले केही विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा सारे पनि र करिब ७० जनालाई आफूसँगै राखे पनि, घर फर्किएका बाँकी विद्यार्थीको अवस्थाबारे कुनै जानकारी पाउन सक्नुभएन। विदुर र बट्टार बजार क्षेत्रमा प्रवेश गर्न त्रिशूलीको पुल तर्नुपर्ने विद्यार्थीहरू बाढीको सोझो चपेटामा परेका थिए। भदौ १० गते धेरै समयसम्म विद्यालयले आफ्ना अधिकांश विद्यार्थी सुरक्षित छन् वा छैनन् भन्ने यकिन गर्न सकेन। भोलिपल्ट मात्रै होस्टेलमा बस्ने र त्रिशूली पारि बस्ने विद्यार्थीहरू सुरक्षित रहेको पुष्टि भयो, तर त्यस बेलासम्म अभिभावकहरू आफ्ना सन्तानको अवस्थाबारे पूर्ण अन्धकारमा थिए। विद्यालयको भौतिक संरचना भने झन्डै पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको छ र कयौँ खण्डहरू लेदो तथा भग्नावशेषमुनि पुरिएका छन्। केही किलोमिटर टाढा रहेको विदुरकै उत्तरगङ्गा पब्लिक स्कूलको एउटा बस विद्यार्थी लिन गएको अवस्थामा बाढीलगत्तै सम्पर्कविहीन बनेको थियो, जसले ठुलो क्षतिको आशङ्का उब्जाए पनि पछि सम्पर्क स्थापित भयो।
शिक्षा पूर्वाधारमा पुगेको भौतिक क्षति विदुरमा मात्र सीमित छैन; नुवाकोटको बेत्रावती, ढुङ्गे र देवीघाटसम्म तथा धादिङ र चितवनतिर बाढी पुग्दा त्रिशूली करिडोरका कयौँ विद्यालयहरू प्रभावित भएका छन्। रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिकाका अधिकारीहरूका अनुसार टिमुरे बजार पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको छ, जहाँ विद्यालय उमेरका बालबालिकाहरू सहित धेरै व्यक्ति अझै बेपत्ता छन्। नेपालको विद्यालय प्रणालीले मनसुनजन्य विपद्को धक्का भोगेको यो पहिलो पटक होइन। यसै नदी प्रणालीमा २०८२ साल असार २४ गते आएको आकस्मिक बाढीमा कम्तीमा नौ जनाको मृत्यु भएको थियो र नेपाल–चीन जोड्ने मितेरी पुल तथा रसुवागढी सुक्खा बन्दरगाहमा क्षति पुगेको थियो। त्यस्तै २०८१ साल असोजको देशव्यापी बाढीका बेला शिक्षा मन्त्रालयका अनुसार १६५ विद्यालयमा क्षति पुगेको थियो र २ लाख ५० हजार विद्यार्थी प्रभावित हुनुका साथै २० जना बालबालिकाको ज्यान गएको थियो। यी घटनाहरूले एउटा संरचनागत कमजोरीलाई उजागर गर्छन्: बाढी र पहिरोको उच्च जोखिममा रहेका करिडोरहरूमा विद्यालयका भवनहरू बारम्बार उही जोखिमपूर्ण स्थानमा पुनः निर्माण गरिन्छ, केवल अर्को ठुलो विपदमा फेरि क्षतिग्रस्त हुनका लागि।
शिक्षा क्षेत्रमा पुगेको सबैभन्दा ठुलो र अप्रत्यक्ष प्रभाव सञ्चार र विद्युत विच्छेदका कारण उत्पन्न भयो। नेपाल विद्युत प्राधिकरणले रसुवागढी, चिलिमे, त्रिशूली ३ए, त्रिशूली ३बी हब २२० केभी सबस्टेसन, त्रिशूली जलविद्युत केन्द्र र देवीघाट जलविद्युत केन्द्र लगायत ६ जलविद्युत तथा प्रसारण सुविधाहरूमा ठुलो क्षति भएको पुष्टि गरेको छ। यसले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोर्खाका ठुला क्षेत्रहरूमा विद्युत अवरुद्ध गर्यो। सञ्चार मन्त्रालयले टेलिकम सेवाहरू पुनर्स्थापना गर्न आकस्मिक प्राथमिकता दिएको भए पनि, सञ्चारविहीन अवस्थामा विद्यालय, परिवार र उद्धार टोलीहरू पूर्ण रूपमा अन्धकारमा काम गर्न बाध्य भए। आपत्कालीन अवस्थामा अभिभावकहरूलाई मोबाइल सन्देश र टेलिफोन सम्पर्कमार्फत सूचना दिने प्रणालीमा निर्भर विद्यालयहरूका लागि, सञ्चार संयन्त्रको पूर्ण पतनले सबैभन्दा आवश्यक परेका बेला ती प्रविधिहरू बेकार बनाइदियो। सडक पहुँचको अभावले अलगावलाई अझ बढायो: बेत्रावती र रसुवागढी सीमाबिचको करिब ४२ किलोमिटर राजमार्ग बाढीले बगाएपछि र गल्छी झोलुङ्गे पुल ध्वस्त भएपछि, यस करिडोरका विद्यालयहरू सूचना, भौतिक सहायता, मेडिकल उद्धार वा पुनर्निर्माण सामग्रीहरूबाट पूर्ण रूपमा विच्छेद भए।
बढ्दो सार्वजनिक दबाबको सामना गर्दै सरकारले विपद् प्रतिकार्यमा द्रुत गतिमा काम गर्यो: सिंहदरबारमा प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण परिषद्को बैठक बस्यो, हेलिकप्टरहरू तयारी अवस्थामा राखिए र गृहमन्त्रीको अध्यक्षतामा मनसुन कमान्ड-पोस्टको आकस्मिक बैठक बस्यो। सरकारका प्रवक्ता एवं शिक्षामन्त्री सुस्मिता पोखरेलले मन्त्रिपरिषद्का तर्फबाट सञ्चारमाध्यमलाई ब्रिफिङ गर्दै ६ सङ्कटग्रस्त जिल्लाहरूमा अनधिकृत ड्रोन उडानमा प्रतिबन्ध लगाउने, १२३४ उद्धार हटलाइनको प्रचार गर्ने र चिनियाँ तथा भारतीय अधिकारीहरूसँगको समन्वयमा ११ हेलिकप्टरहरू खोज तथा उद्धारका लागि परिचालन गर्ने घोषणा गर्नुभयो। यद्यपि, शिक्षामन्त्री पोखरेल आफैँले सो पोर्टफोलियो सम्हाल्नुभएको भए पनि, विपद् क्षेत्रका विद्यालय, विद्यार्थी वा शिक्षकहरूको अवस्थाबारे शिक्षा मन्त्रालयका तर्फबाट कुनै समर्पित वक्तव्य वा विस्तृत तथ्याङ्क सार्वजनिक भएन। भदौ १० को बाढीबाट क्षतिग्रस्त विद्यालय, प्रभावित विद्यार्थी वा बेपत्ता शिक्षकहरूको कुनै एकीकृत राष्ट्रिय गणना मन्त्रालयले जारी गरेको छैन, जबकि अन्य मन्त्रालयहरूले जलविद्युत, सडक र मानवीय क्षतिको विस्तृत अङ्कहरू घटनाको केही घण्टामै जारी गरेका थिए। नुवाकोट र रसुवाका जिल्ला तहका शिक्षा अधिकारीहरूले सञ्चार र पहुँच अवरुद्ध भएकाले क्षति मूल्याङ्कन सुरु नै गर्न नसकिएको स्वीकार गरेका छन्।
भदौ १० को भीषण बाढी आएको २४ घण्टा बितिसक्दा पनि धेरै महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू अनुत्तरित नै छन्। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोर्खा, चितवन र तनहुँका ६ जिल्लाभरि क्षतिग्रस्त वा पूर्ण रूपमा ध्वस्त विद्यालय भवनहरूको कुल सङ्ख्या अझै आधिकारिक रूपमा सङ्कलन हुन सकेको छैन। त्यसैगरी बेपत्ता विद्यार्थी र शिक्षकहरूको यकिन सङ्ख्या अझै स्पष्ट छैन; सबैभन्दा धेरै दस्ताबेजीकरण गरिएको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमै पनि प्रत्येक विद्यार्थीको सुरक्षा पुष्टि गर्न झन्डै एक दिन लाग्यो। विपद् क्षेत्रका विद्यालयहरू पुनः सञ्चालन गर्ने वा ध्वस्त भएका भवनबाट विद्यार्थीहरूलाई वैकल्पिक स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने समयतालिका अझै घोषणा गरिएको छैन भने परीक्षा अघिको पढाइ गुमेका दिनहरू र बिहानी प्रार्थना सभाका बेला बाढीको त्रास झेल्नुपरेका बालबालिकाहरूमा परेको मनोवैज्ञानिक प्रभाव जस्ता मध्यमकालीन शैक्षिक प्रभावहरू ट्रयाक गर्ने कुनै सार्वजनिक प्रणाली बनेको छैन।
जलवायु वैज्ञानिकहरू र हिमताल विशेषज्ञहरूले भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोर जस्ता क्षेत्रमा नेपालले आफ्ना सबैभन्दा भीडभाड हुने ग्रामीण विद्यालयहरू निर्माण गरेको तर त्यहीँ जलवायु परिवर्तनका कारण हिमताल विस्फोट र आकस्मिक बाढीको जोखिम बढिरहेको चेतावनी दिएका छन्। भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरमा विद्यालय पूर्वाधारलाई स्थानान्तरण वा बाढी-प्रतिरोधी बनाउन व्यवस्थित र कोषसहितको कार्यक्रमविना, भदौ १० को घटना एउटा अपवाद नभई भविष्यको मनसुन र हिउँ पग्लने सिजनमा नेपालका कक्षाकोठाहरूले बारम्बार भोग्नुपर्ने विपद्को पूर्वझलक मात्रै हो। विदुरस्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको खेलमैदान—जहाँ कहिले १,६४३ बालबालिका प्रार्थना सभाका लागि भेला हुन्थे—अहिले लेदोमुनि पुरिएको छ र यसको भविष्य अझै अनिश्चित छ।
शिक्षा मन्त्रालय र जिल्ला शिक्षा कार्यालयहरूबाट आधिकारिक क्षति मूल्याङ्कन तथ्याङ्क उपलब्ध भएपछि यस प्रतिवेदनलाई अद्यावधिक गरिनेछ।
