काठमाडौँ । एक दिनभित्रै झन्डै ९५ जनाको ज्यान लिने र सयौँलाई बेपत्ता बनाउने भदौ १० गतेको विपत्ति, प्राविधिक हिसाबले हेर्दा, धेरैलाई थाहा हुनुअघि नै लगभग सकिइसकेको थियो। भूकम्पीय अभिलेख, नेपाल सरकारका औपचारिक विज्ञप्ति र सुरक्षा तथा सामाजिक सञ्जालका भिडियोमा रहेका समय-मुद्रा (टाइमस्ट्याम्प) जोडेर हेर्दा, यो विपद् तिब्बतको पहाडी भागबाट सुरु भई चितवनको मैदानसम्म — नदी दूरीमा १०० किलोमिटरभन्दा बढी — पार गर्न लगभग तीन घण्टा मात्र लाग्यो। यसमध्ये सबैभन्दा विनाशकारी खण्ड — टिमुरे तहसनहस हुने र ग्यारोङ नाका डुब्ने खण्ड — त सामान्यतया एउटा विद्यालयको बिहानी सभा जति समयमै सकिइसकेको थियो। यसै समयरेखाको पुनर्निर्माणले तल्लो तटीय क्षेत्रका जनता तथा विद्यालयहरूले वास्तवमा कति समय पाए वा पाएका थिएनन् भन्ने यथार्थ उजागर गर्दछ।
बुधबार बिहान नेपाली समय अनुसार ८:३७ बजे भूकम्पीय उपकरणहरूले नेपाल–तिब्बत सीमाको तिब्बततर्फ, कोदारीबाट करिब ५५ किलोमिटर उत्तरपश्चिममा, एउटा घटना रेकर्ड गरे। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (USGS) ले सुरुमा यसलाई ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पका रूपमा सूचीकृत गरेपछि परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले सोही प्रारम्भिक जानकारीका आधारमा भूकम्पले हिमपहिरो निम्त्याएको र त्यसैले बाढी ल्याएको बताउनुभयो। तर सोही दिन USGS ले आफ्नै वर्गीकरण संशोधन गर्दै उक्त ऊर्जा विवर्तनिक भूकम्पबाट नभई ठुलो पहिरो र हिमनदी भत्किँदा उत्पन्न भएको पुष्टि गर्यो। काठमाडौँ विश्वविद्यालय (KU) का प्राध्यापक एवं जलवायु अनुसन्धानकर्ता प्रा. डा. रिजन भक्त कायस्थ र भूगर्भविद् ड्यानियल शुगरको अन्तर्राष्ट्रिय टोलीका अनुसार हिमनदी भत्किएर गएको पहिरोले लेन्दे खोलामा बाँध बनाएको र पछि सोही बाँध फुटेर भीषण बाढी आएको थियो।
क्षेत्रीय सञ्चारमाध्यम तथा जर्मनीको जीएफजेड (GFZ) भूविज्ञान अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार भूकम्पीय संकेतको करिब तीन देखि सात मिनेटपछि अर्थात् बिहान ८:४० बजे बाढीको मुख्य बहाव सुरु भएको थियो। यसको व्यावहारिक अर्थ स्रोत क्षेत्रमा चेतावनीका लागि कुनै समय उपलब्ध थिएन। पहाडमा घटना हुनासाथ पानी, बरफ र लेदोको विशाल लहर ग्यारोङ नाका हुँदै नेपालको टिमुरे भन्सार क्षेत्रमा छिरिसकेको थियो। यसले गर्दा टिमुरे सीमा चौकीमा खटिएका नौ जना सशस्त्र प्रहरीकर्मी सम्पर्कविहीन बने भने भन्सार यार्डका सवारी तथा मालसामान सूचना पुग्नुअघि नै बगे।
बिहान करिब ९:०० देखि ९:१५ बजेसम्ममा बाढीले टिमुरेलाई तहसनहस पार्दै १० किलोमिटर तल रहेको रसुवाको मुख्य बजार स्याफ्रुबेँसी पुगिसकेको थियो। हेलिकप्टर पाइलट सुबास खड्काका अनुसार माथिबाट हेर्दा गाउँको पहिचान नै मेटिएको थियो। गत वर्षको बाढीपछि नयाँ बनेको टिमुरे पुल र हेलिप्याड फेरि बगेका थिए। उच्च हिमाली साँघुरो उपत्यकामा १० किलोमिटरको दूरी पार गर्न बाढीलाई केवल १५ देखि २० मिनेट लाग्यो, जुन पूर्ण उद्धार-योजना बनाउन असम्भव समय थियो। गोसाइँकुण्ड गाउँपालिकाका अनुसार करिब २०० जना टिमुरेमाथिको डाँडामा भागेर ज्यान जोगाउन सफल भए पनि मध्यान्हसम्म हेलिकप्टर अवतरण हुन नसक्दा उनीहरू उद्धारको पर्खाइमा तड्पिरहेका थिए।
बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बिहान १०:२८ बजे बाढी धादिङको गल्छी पुग्नुअघि नै नुवाकोटको विदुर, बेत्रावती, त्रिशूली बजार, ढुङ्गे र देवीघाट पार गरिसकेको थियो। यही समयखण्ड अर्थात् बिहान ९:०० देखि १०:०० बजेको बिचमा १,६४३ विद्यार्थी अध्ययनरत नुवाकोटको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालय प्रभावित बनेको थियो। प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीका अनुसार बिहानी प्रार्थना सभाका बेला बाढी आइपुग्दा विद्यालयले कुनै औपचारिक पूर्वचेतावनी पाएको थिएन। शिक्षकहरूले बाढीको आवाज सुनेर तत्कालै विद्यार्थीलाई हटाउने तात्कालिक निर्णय लिएका थिए, जुन पूर्वसूचनामा आधारित नभई परिस्थितिजन्य थियो।
गल्छीपछि भने समयरेखाको कथा फेरियो। बिहान १०:२८ बजे बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले गल्छी पुगेको र केही घण्टामै मुग्लिन पार गर्ने भन्दै स्थान-विशिष्ट चेतावनी जारी गर्यो। बिहान ११:११ बजे धादिङका प्रमुख जिल्ला अधिकारी लक्ष्मीप्रसाद पाण्डे गौतमले गल्छीको झोलुङ्गे पुल बगे पनि अग्रिम सतर्कताका कारण मानवीय क्षति नभएको जानकारी दिनुभयो। बिहान ११:२१ बजे चितवनका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गणेश अर्यालले बाढी चितवन भित्रिनुअघि नै मुग्लिन बजार र नारायणगढ नदी किनारका बस्तीहरू खाली गराउनुभयो। ११:३४ बजेसम्ममा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले रसुवागढी, चिलिमे, त्रिशूली ३ए र ३बीसहित छवटा प्रमुख जलविद्युत् संरचनामा पुगेको क्षतिको लेखाजोखा सार्वजनिक गर्यो।
समग्र घटनाक्रमलाई हेर्दा, बिहान ८:३७ बजे तिब्बत सीमा नजिक पहिरोको भूकम्पीय संकेत देखिएको थियो भने ८:४० बजे टिमुरेमा बाढी प्रवेश गर्यो। ९:०० बजे स्याफ्रुबेँसी बजार ध्वस्त भयो र १०:२८ अघि नै बाढीले नुवाकोटको विदुर पार गर्यो। १०:२८ बजे धादिङको गल्छी पुगेपछि मात्र बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले औपचारिक चेतावनी जारी गर्यो। त्यसपछि ११:११ बजे गल्छीको पुल बगेको पुष्टि भयो, ११:२१ बजे चितवनमा बस्ती स्थानान्तरण गरियो र ११:३४ बजेपछि जलविद्युत् क्षतिको पूर्ण विवरण आयो।
यो ढाँचाले प्रष्ट पार्छ कि तिब्बती स्रोतसँग जति नजिक बस्ती थियो, उसले त्यति नै कम अर्थात् नगण्य चेतावनीको समय पाियो र मानवीय क्षति उच्च भयो। तर स्रोतबाट जति टाढा पुग्यो, चेतावनी प्रणालीले बाढीको गतिलाई भेट्टाउन सक्यो, जसले गर्दा धादिङ र चितवनमा ठुलो मानवीय क्षति हुन पाएन। टिमुरे र स्याफ्रुबेँसीका विद्यालयले केवल केही मिनेट पाएका थिए भने विदुरको त्रिभुवन त्रिशूली माविले शिक्षकको व्यक्तिगत तदारुकतामा विद्यार्थी सारेको थियो। केवल गल्छी, मुग्लिन र चितवनका संस्थाहरूले मात्र पानी आइपुग्नुअघि आधिकारिक पूर्वचेतावनी प्राप्त गर्न सके।
अझै पनि बाढीको मुख्य कारण भूकम्प, पहिरो वा हिमनदी भत्किनुमध्ये के थियो भन्नेमा सरकारको स्पष्ट व्याख्या आइसकेको छैन। यदि कारण आकस्मिक भूकम्प मात्रै थियो भने चेतावनी दिन कठिन हुन्थ्यो, तर यदि लगातार पग्लेर अस्थिर बनेको हिमनदी नै कारण थियो भने यो पूर्वसूचना पाउन सकिने प्रकृतिको खतरा थियो। टिमुरेको पुरिएको हेलिप्याड र विदुरको लेदोले ढाकिएको विद्यालय प्राङ्गणले पानीबाट बच्न सकिन्थ्यो कि सकिइँदैनथ्यो भन्ने भन्दा पनि, पहाडले साता वा महिनाअघिदेखि नै दिन खोजेको सङ्केतलाई समयमै बुझ्न सकियो कि सकिएन भन्ने गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छ।
