काठमाडौँ । भदौ १० गतेको विपत्ति घटेको केही घण्टामै परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले संसद्मा बिहान ८:३७ बजे गएको ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पले नै हिमपहिरो निम्त्याएको र त्यसैले रसुवा बाढी ल्याएको प्रारम्भिक जानकारी गराउनुभएको थियो। तर एक दिनको स्याटेलाइट विश्लेषण, जलविज्ञान सम्बन्धी तथ्याङ्क र विज्ञहरूको गहन जाँचपछि सो प्रारम्भिक दाबी कमजोर बन्दै गएको छ। समय-मुद्रासम्बन्धी प्रमाणहरूले भूकम्पको सट्टा हिम-चट्टान पहिरो र हिमनदी भत्किनुलाई बाढीको मुख्य कारणका रूपमा स्थापित गरिरहेका छन्।

पहिलो नजरमा, बिहान ८:३७ बजेको भूकम्पीय घटना र त्यसको तीनदेखि सात मिनेटपछि सीमामा आइपुगेको बाढीको प्रवाह प्रत्यक्ष सम्बन्धित जस्तो देखिए पनि विज्ञहरूले ४.४ म्याग्निच्युडको सानो कम्पनले यति ठुलो बाढी ल्याउन पर्याप्त हिउँ र चट्टान चलाउन नसक्ने औँल्याएका छन्। भूगोलविद् नरेन्द्रराज खनालसहितका अनुसन्धानकर्ताहरूले यति सानो भूकम्पले हिम-चट्टान समूह चलाउन सक्ने सम्भावना न्यून रहने बताएका छन्। यही शङ्काबिच अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (USGS) ले दीर्घ-अवधिको भूकम्पीय तरङ्गहरूको पुनरावलोकन गर्दै रेकर्ड भएको ऊर्जा वास्तविक विवर्तनिक (टेक्टोनिक) भूकम्प नभई पहाड नै भत्किएको वा पहिरोकै भूकम्पीय पदचिह्न (Seismic Signature) भएको निष्कर्ष निकालेको छ। यसको अर्थ, तीनदेखि सात मिनेटको समय-अन्तर भूकम्पले बाढी ल्याएको प्रमाण नभई एउटै घटना पहिलो पटक भूकम्पमापक यन्त्रमा र दोस्रो पटक सीमाको सुरक्षा क्यामेरामा दर्ता भएको प्रमाण हो।

नेपालको विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA) ले प्ल्यानेट ल्याब्स (Planet Labs) को स्याटेलाइट तस्बिरका आधारमा रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्व चीनतर्फ हिम-चट्टान पहिरो खसेको पुष्टि गरेको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका बाढी पूर्वानुमान महाशाखा प्रमुख विनोद पराजुलीका अनुसार पहिरोले ल्हेन्दे खोलाको बहावमार्गमा मलबाले बाँध बनाई अस्थायी ताल बनेको र सोही बाँध फुटेर टिमुरे हुँदै भोटेकोशीमा बाढी पसेको हो। यो प्रक्रियाका लागि भूकम्प अनिवार्य मानिँदैन; सन् २०२१ मा तिब्बतकै सेदोङपु उपत्यकामा कुनै भूकम्पबिनै ५ करोड घनमिटर हिम-चट्टान पहिरोले यार्लुङ त्साङ्पो नदी थुनेजस्तै यो प्राकृतिक हिमाली खतरा-संयन्त्र हो।

यसबाहेक, स्थानीय वर्षाका आधारमा बाढी आएको सिद्धान्तलाई जल तथा मौसम विज्ञान विभागको तथ्याङ्कले खारेज गरिदिएको छ। रसुवामा अघिल्लो २४ घण्टामा जम्माजम्मी ७ मिलिमिटरभन्दा कम वर्षा दर्ता भएको र वरिष्ठ मौसमविद् मिन कुमार अर्याल तथा रसुवाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नरेन्द्र परियारले पनि यो बाढी स्थानीय वर्षाजन्य नभएको स्पष्ट पारिसक्नुभएको छ। यद्यपि, भूगर्भविद् श्रीकमल द्विवेदीका अनुसार पर्माफ्रोस्ट (सधैँ जमेको भूमि) पग्लिएर वा सीमापारि तिब्बततर्फ भएको सूक्ष्म वर्षाले हिमाली ढिस्कोलाई पहिले नै अस्थिर बनाएको हुनसक्छ। अर्कोतर्फ, भूवैज्ञानिक रञ्जनकुमार दहाल र त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्रा. डा. रिजन भक्त कायस्थले यो घटना सन् २०२५ को असार २४ मा यही ल्हेन्दे–भोटेकोशी प्रणालीमा फुटेको जस्तै कुनै पूर्व-अवस्थित हिमताल (GLOF) वा अस्थायी मलबा-बाँध फुटेर आएको हुनसक्ने भएकाले अन्तिम पुष्टि हुन थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताउनुभएको छ।

उपलब्ध प्रमाण र समय-मुद्रा विश्लेषणलाई हेर्दा, चिनियाँ भू-भागभित्र ल्हेन्दे खोलामा खसेको हिम-चट्टान पहिरो र त्यसबाट बनेको अस्थायी बाँध फुट्नु नै बाढीको सबैभन्दा बलियो कारण मानिएको छ। ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प केवल पहिरोकै भूकम्पन-हस्ताक्षर मात्र भएको बुझिन्छ। सीमाबाट २० किलोमिटर गहिरो तिब्बती क्षेत्रमा घटेको यस घटनालाई नेपालको वास्तविक-समय निगरानी संयन्त्रले सुरुमै पहिल्याउन नसके पनि, बाढी नेपाली भूभागमा छिरेपछि बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले देखाएको सक्रियताका कारण धादिङ र चितवनका तल्लो तटीय क्षेत्रमा दुई घण्टा अगावै चेतावनी पुर्‍याउन सम्भव भएको थियो।