काठमाडौँ । प्रविधि क्षेत्रको अग्रणी कम्पनी माइक्रोसफ्टका अनुसन्धानकर्ताहरूले जटिल स्वास्थ्य समस्या र आपतकालीन उपचारका घटनाहरूमा आम चिकित्सकहरू भन्दा उच्च र सटीक रोग निदान (Diagnostic Accuracy) गर्न सक्ने नयाँ आर्टिफिसियल इन्टेलिजन्स (एआई) प्रणालीको विकास गरेका छन्। ‘माइक्रोसफ्ट एआई डाइग्नोस्टिक अर्केस्टरेटर’ (MAI-DxO) नाम दिइएको उक्त प्रणालीले प्रारम्भमै बिरामीको सम्पूर्ण विवरणमा निर्भर हुनुको सट्टा चरणबद्ध रूपमा प्रश्नहरू सोध्ने, आवश्यक परीक्षणहरूको माग गर्ने र पर्याप्त प्रमाण पुगेपछि मात्रै रोगको अन्तिम निष्कर्षमा पुग्ने वैज्ञानिक पद्धति अपनाउँछ। अनुसन्धानका क्रममा यो एआई प्रणालीले जटिल स्वास्थ्य समस्याहरूको निदानमा ८३.२ प्रतिशत सफलता हासिल गरेको छ, जबकि बाह्य सन्दर्भ सामग्री र मेडिकल ग्रन्थहरूको सहयोग लिँदा समेत सामान्य चिकित्सकहरूले ३६.१ प्रतिशत मात्रै सटीक निदान गर्न सकेका थिए।

यस अनुसन्धानमा मुख्य मूल्याङ्कनका लागि ‘जिपिटी-५’ (GPT-5) मोडललाई आधार बनाइएको थियो, जसले विभिन्न विधाका मेडिकल विशेषज्ञहरूको टोली जस्तै गरी काम गर्दछ। अनुसन्धानकर्ताहरूले एआई र चिकित्सकहरूको निर्णय क्षमता जाँच्न ‘सिक्वेन्सियल डाइग्नोसिस बेन्चमार्क’ (SDBench) नामक नयाँ परीक्षण ढाँचा तयार पारेका थिए, जसअन्तर्गत ३०४ वटा जटिल क्लिनिकल केस र ३२५ वटा आपतकालीन कक्षका घटनाहरू समावेश गरिएका थिए। अध्ययन अनुसार पहिलो प्रयोगशाला वा मेडिकल परीक्षणको सिफारिस गर्नुअघि एआई प्रणालीले औसतमा २५.५ वटा प्रश्न सोधेर बिरामीको विगतको विस्तृत विवरण सङ्कलन गरेको थियो, जबकि सहभागी चिकित्सकहरूले औसत ५.६ वटा मात्रै प्रश्न सोधेका थिए। आपतकालीन कक्षका पुराना तथ्याङ्कहरूको परीक्षणमा पनि एआईले ८०.३ प्रतिशत सफलता पाउँदा चिकित्सकहरूको सफलता दर ४६.८ प्रतिशतमा सीमित रहेको थियो।

रोग निदानमा एआईको प्रदर्शन उत्कृष्ट रहे तापनि परीक्षणको लागतका विषयमा भने भिन्न नतिजा देखिएको छ। कुनै बजेट सीमा तोकिने बित्तिकै एआईले प्रति केस ५,४३१ अमेरिकी डलर बराबरको परीक्षण सिफारिस गरेको थियो, जुन चिकित्सकहरूले गर्ने औसत ४,७२५ डलरभन्दा बढी हो। तर, जब अनुसन्धानकर्ताहरूले वित्तीय सीमा (Spending Limits) लागू गरे, तब एआईले प्रति केस १,३०३ डलरको न्यून खर्चमै ७९.६ प्रतिशतको उच्च सटीक निदान दर्ज गर्न सफल भयो। यद्यपि, यो अध्ययन लिखित मेडिकल रेकर्डहरूमा मात्र आधारित रहेको र यसले एक्स-रे, भिडियो वा बिरामीसँगको प्रत्यक्ष संवादलाई समावेश नगरेकाले यसलाई तत्कालै अस्पतालहरूमा कार्यान्वयन गर्न भने केही सीमाहरू रहेका छन्। माइक्रोसफ्टका एआई हेल्थ प्रमुख हर्षा नोरीले यो प्रविधिले परीक्षणको खर्च र शुद्धताबिच सन्तुलन कायम गर्दै स्वास्थ्य क्षेत्रमा ठुलो क्रान्ति ल्याउने विश्वास व्यक्त गर्नुभएको छ।