काठमाडौँ / भारतमा उच्च शिक्षा हासिल गर्न जाने विदेशी विद्यार्थीहरूमध्ये नेपाली विद्यार्थीहरूको संख्या सबैभन्दा उच्च रहेको पाइएको छ। भारतको शिक्षा मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको ‘अखिल भारतीय उच्च शिक्षा सर्वेक्षण’ (AISHE) को पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, भारतका विश्वविद्यालय तथा कलेजहरूमा अध्ययनरत कुल विदेशी विद्यार्थीमध्ये नेपालीहरूको हिस्सा २४.१ प्रतिशत रहेको छ।

प्रतिवेदन अनुसार, शैक्षिक सत्र २०२३-२४ मा विश्वका १७३ देशका कुल ५८ हजार १३४ जना विदेशी विद्यार्थीहरू भारतमा उच्च शिक्षाका लागि भर्ना भएका छन्। यो संख्या सन् २०१९-२० को तुलनामा १८.९ प्रतिशतले बढेको हो।

नेपाल पहिलो, युएई र अमेरिका क्रमशः दोस्रो र तेस्रो
भारतीय उच्च शिक्षामा नेपालले लामो समयदेखि आफ्नो शीर्ष स्थान कायमै राखेको छ। कुल विदेशी विद्यार्थीमध्ये नेपालपछि संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE) को ७ प्रतिशत, अमेरिका (US) को ५.९ प्रतिशत, बंगलादेशको ५.९ प्रतिशत, नाइजेरियाको ५.५ प्रतिशत र जिम्बावेको ४ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ। विगत एक दशकमा भारतमा अध्ययन गर्ने नेपाली विद्यार्थीको अनुपात २१ प्रतिशतबाट बढेर २४ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको तथ्याङ्कले देखाउँछ。

७३ प्रतिशतको रोजाइ स्नातक (Undergraduate) तह
प्रतिवेदन अनुसार भारत पुग्ने कुल विदेशी विद्यार्थीहरूमध्ये अधिकांशको रोजाइ स्नातक तह रहेको छ। कुल भर्ना भएकामध्ये ७३.६ प्रतिशत (४२ हजार ७७९ जना) विद्यार्थी स्नातक तहमा र १६.८ प्रतिशत (९ हजार ८४५ जना) विद्यार्थी स्नातकोत्तर (Postgraduate) तहमा अध्ययनरत छन्। विषयगत रूपमा स्नातक तहमा सबैभन्दा धेरै मानविकी (Arts) मा ३२.१ प्रतिशत, विज्ञानमा १३.५ प्रतिशत र इन्जिनियरिङमा १२.९ प्रतिशत विद्यार्थी आकर्षित भएका छन्।

विद्यार्थीको पहिलो रोजाइ ‘कर्नाटक’ राज्य
विदेशी विद्यार्थीहरूका लागि भारतको कर्नाटक राज्य सबैभन्दा लोकप्रिय गन्तव्य बनेको छ, जहाँ ७ हजार ९१४ जना विदेशी विद्यार्थी भर्ना भएका छन्। यसैगरी दोस्रो स्थानमा पञ्जाब (७,९०२ जना) रहेको छ भने क्रमशः महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश र तमिलनाडु शीर्ष पाँच राज्यभित्र पर्न सफल भएका छन्।

नेपालका प्राज्ञहरूको विश्लेषण र सामाजिक सञ्जालमा बहस:
यस विषयलाई लिएर नेपालका शिक्षाविद् तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले फरक-फरक दृष्टिकोण राखेका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति लगायतका प्राज्ञहरूका अनुसार भौगोलिक निकटता, खुला सिमाना, सांस्कृतिक समानता र नेपालको तुलनामा सुलभ एवं गुणात्मक शिक्षाका अवसरहरू भएका कारण नेपाली विद्यार्थीहरूको पहिलो रोजाइ भारत बन्ने गरेको हो।

यद्यपि, सामाजिक सञ्जालमा भने नेपालकै विश्वविद्यालयहरूको बदलिँदो शैक्षिक क्यालेन्डर, राजनीतिक हस्तक्षेप र रोजगारीको अनिश्चितताका कारण बर्सेनि हजारौँ सक्षम विद्यार्थीहरू छिमेकी मुलुक र तेस्रो मुलुकतर्फ पलायन हुनुपरेको भन्दै राज्यले बेलैमा शैक्षिक सुधारका कदम चाल्नुपर्ने आवाज उठिरहेको छ।