विदुर (नुवाकोट) / धुन्चे (रसुवा) — समयको घडीमा १० भदौ २०८३ (२६ अगस्ट २०२६) को बिहान ठीक ८:४० बजेको थियो। तिब्बतका हिउँदन्त्य गुफाहरूबाट पहाडका भीमकाय ढुङ्गा, हिलो र लेदो हिमपहिरो पिठ्युँमा बोकेर भोटेकोशीको रोद्र-बहाव ओर्लियो। केही मिनेटको आँधी-नाचभित्रै रसुवाको सिमानामा अवस्थित टिमुरेको रङ्गीन मानचित्र एकाएक शून्यमा विलीन भयो। भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीको ७२ किलोमिटर लामो नदी-गल्ली—रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोर्खा, तनहुँ र चितवनसम्म—यो अनपेक्षित जलप्रलयले मानिसका सपना सोहोर्यो, जीवनहरू बेपत्ता बनायो र राज्यको प्रारम्भिक आँकडाअनुसार करिब २ खर्ब रुपैयाँ बराबरको भौतिक भौतिकतालाई बालुवामा बदल्यो। बगेका आमा-बाबु र बालबालिकाका देहहरू २४० किलोमिटर तल भारतको सिमानासम्म र चितवनका बगरहरूमा तैरिरहेका भेटिए।

मानवीय क्षतिको यो दुखान्त गणित अझै पूर्ण भएको छैन। यो तथ्याङ्क दिनहुँ बढ्नुको कारण मानिसहरू पछि मरेर होइन, सञ्चारका तार र सडकका डोराहरू काटिएका दूरदराजका गाउँहरूमा उद्धारकर्ताहरू बिस्तारै पुग्दै गर्दा सन्नाटा उघारिएकाले हो। बाढी आएकै साँझ ७२ पुगेको मृतक-गणित केही प्रहरमै ९५, भोलिपल्ट बिहान १६०, बिहीबार दिउँसो २८९ र आइतबारसम्म ७५२ पुगेको थियो। नेपाल प्रहरीको भदौ १४ दिउँसो २ बजेको आधिकारिक बुलेटिनअनुसार नेपालभित्र ७६८ जनाको भौतिक अवसान पुष्टि भएको छ भने २,५०२ मानिसहरू अझै रहस्यमय तरिकाले बेपत्ता छन्। तिब्बतको जिरोङ क्षेत्रमा १६ जनाको मृत्यु र ५४६ जना बेपत्ता भएसँगै दुवैतर्फ गरी यो जल-विपद्को आँकडा ७८४ पुगेको छ।

नेपाल विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA) को तथ्याङ्क भन्छ—८,७३० जनालाई मृत्युको मुखबाट उकासिएको छ र २४२ जना हस्पिटलका बिछाउनामा छन्। तर शव भेटिएका ठाउँहरूको भूगोल नियाल्दा—चितवनमा २६४, नवलपरासी पूर्वमा १९४, नवलपरासी पश्चिममा १००, गोर्खामा ५८, नुवाकोटमा ५२, धादिङमा ५०, तनहुँमा ३७ र रसुवामा केवल १३—यसले भोटेकोशीको उर्लँदो वेगले कसरी मानिसका देहहरूलाई दक्षिणतिर हुड्याएर पुर्‍यायो भन्ने कहालीलाग्दो चित्र देखाउँछ। भूगर्भका पारखीहरूका अनुसार लाङटाङ लिरुङको काखमा हिमपहिरो खसेर ५.२ रेक्टर स्केलको भूकम्पीय कम्पन गराउँदै ल्हेन्दे नदी थुनिएपछि यो महाविपत्ति निम्तिएको हो।

बौलाएको भोटेकोशीले रसुवागढी क्षेत्रमा छाडेर गएको महाविनाशको डाम. Source: AP Tolang / Getty Images

राज्यले १३,२९५ सुरक्षाकर्मी र १५ वटा पँखेरा (हेलिकप्टर) उद्धारको आकाशमा उडाएको छ। राहतका लागि १ अर्ब रुपैयाँ निकासा भइसकेको र विभिन्न वाणिज्य बैङ्कहरूमा ५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी जम्मा भएको कुरा प्रधानमन्त्रीले बताएका छन्।

तर यी आधिकारिक आँकडाहरूको नेपथ्यमा अर्को एउटा मौन र भयानक कथा छ—यो बाढीले मानिसका दैनिक जीवन अडिएका खम्बाहरू, अर्थात् तिनीहरूका पाठशाला, ओखतीघर, र स्याउका बगानहरू कसरी सोहोर्यो?

१. पाठशाला: हिलो र बगरमा पुरिएको अक्षर-संसार

शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले अति प्रभावित तीन जिल्लामा कम्तीमा २० वटा विद्यालयमा क्षति पुगेको स्वीकारेको छ—रसुवामा ५, नुवाकोटमा ७ र धादिङमा ८। तर युनिसेफको अध्ययनले अझ भयावह यथार्थ उघारेको छ: १८ वटा विद्यालय पूर्ण रूपमा पखालेर लगेको छ र २० वटामा गम्भीर क्षति पुगी कुल ३८ वटा शिक्षण संस्थाहरू क्षतविक्षत छन्। तथ्याङ्कको यो विरोधाभास आफैँमा ठूलो विपद् हो—कतिपय गाउँहरूमा दिनौँसम्म बिजुली र टेलिफोनका तरङ्गहरू मरेकाले वास्तविक खबर पाउन नै मुस्किल परेको थियो।

बाढीको लेदो र बालुवाले पुरिएका कक्षाकोठाहरू. Source: AP Tolang / Getty Images

यी सङ्ख्याभित्र बालबालिकाको उज्यालो भविष्य धुमिल भएको छ। युनिसेफ भन्छ—रसुवा, नुवाकोट र धादिङका प्रभावित १७,००० बालबालिकामध्ये करिब १०,००० जनालाई तत्काल वैकल्पिक कक्षाकोठा र कापी-कलमको खाँचो छ। कम्तीमा १४ जना साना बालबालिकाहरूले नदीको बाढीमै जीवन गुमाएका छन्।

• विदुरको त्रिभुवन मावि: नुवाकोटको विदुरस्थित १,६४३ विद्यार्थी अध्ययनरत त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालय पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ। नजिकै रहेको क्याम्पस र छात्राबास लेदोले पुरिएको छ। बाढी आउनुअघि नै विद्यार्थीहरूलाई डाँडातिर सारिएकाले मात्र त्यहाँ ठूलो मानवीय क्षति हुन पाएन।

• टिमुरे र गोसाइँकुण्डको बगर: रसुवाको गोसाइँकुण्ड गाउँपालिकामा टिमुरे सामुदायिक विद्यालय ध्वस्त भएको छ भने नजिकैका दुई आवासीय र दुई सामुदायिक विद्यालयमा ठूलो क्षति पुगेको छ। नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालयका १० मध्ये ३ जना शिक्षकसँग मात्र सम्पर्क हुन सकेको छ भने त्रिशूली कम्युनिटी बोर्डिङका ३ जना बालबालिका अझै हराइरहेका छन्।

• हिँडेर खबर बोक्ने प्रशासक: रसुवाका शिक्षा विकास प्रमुख दुर्गाप्रसाद सिलवालले क्षतिको खबर माथिल्लो निकायमा पठाउन फोनको टावर खोज्दै ६ घण्टा उकालो-ओरालो पैदल हिँडेर नुवाकोट पुग्नुपरेको थियो।

इतिहासको दोहोरिने बानी: २०७८ को मेलम्ची बाढीले पनि यस्तै नियति देखाएको थियो। सिन्धुपाल्चोकमा बालबालिकाहरू महिनाौँसम्म अक्षरबाट टाढा रहे र वर्षौँसम्म तिनीहरूको मनमा डर र चिन्ताको बादल मडारिइरह्यो। २०७२ को महाभूकम्पबाट तङ्ग्रिँदै गरेका रसुवाका विद्यालयहरू पुनः भोटेकोशीकै बगर किनारमा ठड्याइनु नै अहिलेको ठूलो क्षति बन्न पुग्यो।

२. ओखतीघर: सोहोरिएका स्वास्थ्य चौकी र रोकिएको मलम-पट्टी

एकातर्फ विद्यालयका भित्ताहरू भत्किएका छन् भने अर्कातर्फ घाइतेहरूलाई मलम-पट्टी लगाउने ओखतीघर (स्वास्थ्य चौकी) हरू नै भोटेकोशीले बगाएको छ।

रसुवाका चार प्रमुख स्वास्थ्य संस्थाहरू—स्याफ्रुबेँसी स्वास्थ्य चौकी, टिमुरे स्वास्थ्य चौकी, टिमुरे स्वास्थ्य डेस्क र मैलुङ सामुदायिक स्वास्थ्य एकाई पूर्ण रूपमा मेटिएका छन्। धादिङको बैरेनी अस्पताल र चरौँदी स्वास्थ्य केन्द्र क्षति पुगेर ठप्प छन्।

• अस्पतालका बिछाउनामा चाप: रसुवा अस्पतालका प्रमुख डा. अमित प्रजापतिका अनुसार हाडजोर्नी भाँचिएका, टाउको र अनुहारमा गम्भीर चोट लागेका बिरामीहरूको चाप धान्नै नसकिने गरी बढेको छ।

• पुल भत्किँदाको सास्ती: पहाडी खोँचहरूमा जोडिएका पुल र सडकहरू बाढीले काटेपछि विकट गाउँका घाइतेहरूसम्म ओखती र डाक्टर पुग्न सकेका छैनन्।

• रोगको त्रास: केयर नेपालकी निर्देशक मोना शेर्पा चेतावनी दिन्छिन्—पिउने सफा पानी र शौचालयको अभावमा शिविरहरूमा रोगको महामारी फैलने उच्च जोखिम छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले आपत्कालीन औषधि र टेन्टहरू पठाएको छ।

३. कृषि: हिलोमा पुरिएका  बगान र खेतका पाटाहरू

पहाडी जीवनको मेरुदण्ड मानिने बारीका पाटा, फलफुलका रुख र  बगानहरू लेदोको बाक्लो तहमुनि पुरिएका छन्। रसुवाको एउटै बस्तीका २५० घरधुरी बग्दा १,२०० भन्दा बढी मानिसहरू त्रिपालमुनि पुगेका छन्।

२०७८ को मेलम्ची बाढीमा ५६ प्रतिशत किसानले आफ्ना खेतबारी गुमाएका थिए। अहिलेको भोटेकोशीको बाढी त्योभन्दा तीन गुणा ठूलो भएकाले कृषिको क्षति अझ भयावह हुने निश्चित छ।

कृषि मन्त्रालयका अनुसार यो बाढीअघि नै सन् २०२६ को मनसुनमा ६ अर्ब रुपैयाँ बराबरको कृषि क्षति भइसकेको थियो, जसमा २६,००० भन्दा बढी चौपाया मरेका थिए।

एउटा प्रश्न: पुनः उही बगरमा घर बनाउने कि अर्कै डाँडामा सर्ने?

रसुवामा २०८२ असार (जुलाई २०२५) मा पनि भोटेकोशीको बाढीले मितेरी पुल बगाएको थियो। त्यसको एक वर्ष नबित्दै सोही सडक खण्ड पुनः ध्वस्त भएको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमतालहरू फुट्ने र यस्ता प्रलयहरू दोहोरिने क्रम बढेको छ।

अबको मूल प्रश्न भनेको—शिक्षा र स्वास्थ्य मन्त्रालयले ध्वस्त भएका पाठशाला र ओखतीघरहरूलाई पुनः सोही जोखिमयुक्त भोटेकोशीको किनारमा बनाउँछन् कि कुनै सुरक्षित डाँडामा स्थानान्तरण गर्छन्? मेलम्चीले ५ वर्ष बितिसक्दा पनि नपाएको यो उत्तर, अब रसुवाले खोजिरहेको छ।