सिँजा (जुम्ला) / कर्णाली प्रदेशको भौगोलिक विकटताका बीच जुम्ला र हुम्ला जिल्लामा सिँचाइ पूर्वाधारको विकासले कृषि क्षेत्रमा ठूलो उत्साह र रूपान्तरण ल्याएको छ। जुम्लाको तातोपानी गाउँपालिकामा सिँचाइ कुलो, व्यवस्थित तटबन्ध तथा मुहान संरक्षणका पाँच वटा महत्त्वपूर्ण योजनाहरू सफलतापूर्वक सम्पन्न भएपछि यहाँका ७ सयभन्दा बढी सीमान्तकृत किसानहरू प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित भएका छन्। गाउँपालिका र जलवायु परिवर्तन स्थानीय अनुकूलन परियोजनाको संयुक्त लागत साझेदारीमा सञ्चालन गरिएका यी रणनीतिक योजनाहरूले स्थानीयस्तरमा खेतीपाती गर्न सहजता ल्याउनुका साथै बर्खायाममा आउने बाढीपहिरोबाट बहुमूल्य कृषि जमिन जोगाउनसमेत कोशेढुङ्गाको काम गरेको छ।

करिब २ करोड ५० लाख रुपियाँको ठूलो लगानीमा हाँकु मार्सी धान खेती क्षेत्र संरक्षण तथा बायो इन्जिनियरिङ, पानीखोला मुहान संरक्षण, धौलापानी सिँचाइ योजना, बाटाघट्ट तटबन्ध तथा रामिजिउलो तटबन्ध योजना निर्माण सम्पन्न भएका हुन्। परियोजनाले सार्वजनिक गरेको आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार धौलापानी सिँचाइ योजनाबाट मात्रै २५७ जना किसानले प्रत्यक्ष रूपमा सिँचाइ सुविधा प्राप्त गरेका छन्। यी बहुआयामिक योजनाहरूले सिँचाइ सुविधाको विस्तारसँगै पिउने पानीको मुहान संरक्षण, नदी कटान नियन्त्रण, बायो इन्जिनियरिङ तटबन्ध निर्माण तथा जलवायु अनुकूल कृषि प्रवर्धनमा दूरगामी योगदान पुर्‍याएका छन्। तातोपानी गाउँपालिकाका अध्यक्ष नन्दप्रसाद चौलागाईंले बर्सौंदेखि खानेपानी र सिँचाइको चरम अभाव झेलिरहेका दुर्गम बस्तीहरूलाई प्राथमिकतामा राखेर स्थानीयकै माग र आवश्यकताका आधारमा योजना छनोट गरी कार्यान्वयन गरिएको स्पष्ट पार्नुभयो। उहाँले तटबन्ध र सिँचाइ कुलो निर्माणमा स्थानीय श्रमशक्तिको सक्रिय सहभागिता रहेको उल्लेख गर्दै आगामी दिनमा पनि कृषिक्षेत्र केन्द्रित कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै लैजाने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो।

यो सफलताको पृष्ठभूमिमा विगतको प्राकृतिक विपत्तिको पीडा जोडिएको छ। वि.सं. २०७९ सालमा आएको विनाशकारी बाढीपहिरोले जुम्ला जिल्लाभर करिब ४ सय वटा सिँचाइ कुलोहरू बगाउँदा १८ हेक्टरभन्दा बढी रैथाने मार्सी धान खेती हुने उत्पादनशील फाँटहरू बगरमा परिणत भएका थिए। यस प्राकृतिक विपत्तिबाट सबैभन्दा बढी तातोपानी गाउँपालिकाको क्षेत्र प्रभावित बनेको थियो। कृषि संरचनामा व्यापक क्षति पुगेपछि गाउँपालिका र जलवायु परिवर्तन स्थानीय अनुकूलन परियोजनाले तदारुकताका साथ लागत साझेदारीमा तटबन्ध तथा सिँचाइ पूर्वाधार पुनर्निर्माण सुरु गरेका थिए। अहिले संरचनाहरू पूर्ण रूपमा सम्पन्न भएपछि किसानहरूले ठूलो राहत महसुस गरेका छन्। तातोपानी–६ का स्थानीय किसान भीमबहादुर कामी र तातोपानी–१ का कालो कामीले नयाँ कुलो तथा नदी किनारमा व्यवस्थित तटबन्ध बनेपछि अब वर्षायाममा नदी कटानको चिन्ता हटेको र ढुक्क भएर धान रोप्न पाएकाले उत्पादनसमेत बढ्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो। परियोजना अधिकृत हरिगोपाल चौलागाईंका अनुसार गत वैशाखदेखि तीव्र रूपमा अघि बढाइएका यी पाँचवटै योजनाहरू असार मसान्तभित्र पूर्ण प्राविधिक गुणस्तरका साथ सम्पन्न भएका हुन्।

यसैगरी, हुम्ला जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा अवस्थित ताँजाकोट गाउँपालिका–३ को अत्यन्तै दुर्गम बस्ती मासपुरमा कृषि इतिहासमै पहिलो पटक आधुनिक सिँचाइको माध्यमबाट रैथाने मार्सी धान खेती लगाउन सुरु गरिएको छ। चालु आर्थिक वर्षमा मासपुर गाउँको ‘राउते पानी सिँचाइ योजना’ निर्माण सम्पन्न भई विधिवत रूपमा सञ्चालनमा आएपछि स्थानीय बासिन्दाहरूले आफ्नो जीवनकालमै पहिलो पटक कुलोको पानीबाट खेत भिजाई धान रोपेका हुन्। मासपुरका स्थानीय किसान केशबहादुर रोकायाले अघिल्लो वर्षसम्म सिँचाइको कुनै व्यवस्था नहुँदा आकासे पानी र ओसको भरमा मात्र रोपिने कम उत्पादन दिने ‘भुवा धान’ छर्ने गरिएको संस्मरण गर्दै गाउँमा सिँचाइ पुगेर मार्सी धान रोप्न पाएपछि सिङ्गो बस्तीमा खुसियाली छाएको बताउनुभयो। कृषि विकास कार्यालय हुम्लाका प्रमुख चूडामणि पन्तले कार्यालयको चालु आर्थिक वर्षको विशेष कार्यक्रम र १५ लाख रुपियाँ बजेटको व्यवस्थापनबाट मासपुरको ४० रोपनी जग्गामा पहिलो पटक यो व्यावसायिक धान खेती सम्भव भएको जानकारी दिनुभयो। कार्यालयको चालु वर्षका उत्कृष्ट र नमुनायोग्य गौरवका आयोजनाहरूभित्र यो सिँचाइ योजना परेको र यसले दुर्गमको खाद्य सुरक्षामा ठूलो टेवा पुग्ने उहाँले दाबी गर्नुभयो।