धुलिखेल (काभ्रे)  / नेपाल सरकारको भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले देशमा हाइड्रोजन सवारीसाधन सञ्चालनका लागि नीतिगत र कानुनी गृहकार्य तीव्र बनाइरहँदा यस प्रविधिको सफल परीक्षण र व्यावहारिक कार्यान्वयनमा काठमाडौँ विश्वविद्यालय (केयू) ले देशकै नेतृत्वदायी भूमिका खेलिरहेको छ। केयू अन्तर्गतको ‘ग्रीन हाइड्रोजन ल्याब’ (GHLab) ले नेपाल आयल निगम (एनओसी) सँगको रणनीतिक साझेदारीमा नेपालमै पहिलो पटक हाइड्रोजन कार र देशकै पहिलो ‘अनसाइट’ हाइड्रोजन उत्पादन तथा रिफ्युलिङ स्टेसन (Refueling Station) को स्थापना गरी सञ्चालनमा ल्याएको छ। विश्वविद्यालयको २९औँ दीक्षान्त समारोहका अवसरमा कुलपति एवं प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले धुलिखेलस्थित विश्वविद्यालय परिसरमा स्थापना गरिएको उक्त हरित हाइड्रोजन उत्पादन तथा वैज्ञानिक रिफ्युलिङ प्रणालीको औपचारिक उद्घाटन गर्नुभएको थियो। सो ऐतिहासिक अवसरमा प्रधानमन्त्री ओलीले केयूको यस कदमलाई गौरवमय र उदाहरणीय कार्यको संज्ञा दिँदै यस्ता नवीन प्रविधिहरूलाई विश्वविद्यालयको प्रयोगशालामा मात्र सीमित नराखी देशभरका औद्योगिक एवं व्यावसायिक कार्यस्थलहरूमा व्यापक रूपमा विस्तार गरिनुपर्नेमा विशेष जोड दिनुभएको थियो।

विश्वविद्यालयले दक्षिण कोरियाको हुन्डाई (Hyundai) कम्पनीबाट करिब ३३ हजार अमेरिकी डलर (झन्डै ४३.८ लाख रुपियाँ) को लागतमा नेपालकै पहिलो हाइड्रोजन इन्धनबाट चल्ने कार आयात गरेको हो, जसलाई उद्घाटनका क्रममा प्रधानमन्त्री स्वयंले चढेर अवलोकन गर्नुभएको थियो। नेपाल आयल निगमले यस नवीन परियोजनाका लागि ५ करोड रुपियाँको सुरुवाती अनुदान सहयोग उपलब्ध गराएको थियो भने पछि करिब १३ करोड रुपियाँको कुल लागतमा अत्याधुनिक रिफ्युलिङ केन्द्र निर्माण गरिएको हो। केयूको ग्रीन हाइड्रोजन ल्याबका प्रमुख एवं नेपाल हाइड्रोजन इनिसिएटिभ्सका सहप्राध्यापक डा. विराजसिंह थापाका अनुसार यो प्रणालीले नेपालमै उपलब्ध पानी र बिजुली (जलविद्युत एवं सौर्य ऊर्जा) को प्रशोधन गरी पूर्ण रूपमा हरित हाइड्रोजन ग्यास उत्पादन गर्दछ। हाल अनुसन्धानात्मक र परीक्षणका रूपमा सञ्चालित यो केन्द्रले दैनिक औसत २ किलोग्राम हाइड्रोजन उत्पादन गर्ने क्षमता राख्दछ, जहाँ १ किलोग्राम हाइड्रोजन उत्पादन गर्न १० लिटर प्रशोधित पानी र ४० देखि ४५ युनिट बिजुली खपत हुने गर्दछ। यो हुन्डाई हाइड्रोजन कारले एक पटकमा ६ किलोग्रामसम्म हाइड्रोजन भण्डारण गर्न सक्ने र फुल ट्याङ्क इन्धनमा ६५० किलोमिटरसम्मको लामो दूरी सजिलै तय गर्न सक्ने प्राविधिक क्षमता रहेको छ।

केयूको यो ऐतिहासिक सफलता केवल कार गुडाउनुमा मात्र सीमित नरही नेपालको समग्र यातायात र औद्योगिक क्षेत्रलाई कार्बनमुक्त बनाउने दीर्घकालीन महाअभियानको बलियो प्रस्थानबिन्दु बनेको छ। प्राज्ञिक अनुसन्धान र सरकारी निकायबिचको यो अनुपम सहकार्यले नेपालको राष्ट्रिय बजेटमै पहिलो पटक हरित हाइड्रोजन अनुसन्धानका लागि छुट्टै कोष स्थापना गर्न सरकारलाई मार्गप्रशस्त गरेको छ। विश्वविद्यालयले यसअघि परम्परागत इन्टरनल कम्बास्चन इन्जिन (ICE) युक्त मारुती ८०० कारलाई सफलतापूर्वक विद्युतीय सवारी (EV) मा रूपान्तरण गरिसकेको छ भने अब त्यसलाई इन्धन सेल (Fuel Cell) युक्त हाइड्रोजन सवारीमा स्तरोन्नति गर्ने गृहकार्य गरिरहेको छ। यसका अतिरिक्त, इन्नोभेट युके (Innovate UK) को आर्थिक सहयोगमा केयूले नेपालकै पहिलो हाइड्रोजनबाट चल्ने खाना पकाउने चुलोसमेत विकास गरी घरायसी ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ क्रान्ति ल्याएको छ। नेपालको कानुन र यातायात व्यवस्था विभागमा हालसम्म हाइड्रोजन सवारी दर्ता गर्ने वा नम्बर प्लेट दिने कानुनी व्यवस्था नभएकाले सरकारले तत्कालै राष्ट्रिय नीति र निर्देशिका जारी गर्नुपर्ने भएको छ, जसलाई सम्बोधन गर्न अहिले पूर्वाधार मन्त्रालयले विज्ञहरूबाट सुझाव सङ्कलनको काम सुरु गरिसकेको छ। आगामी दिनमा विश्वविद्यालयले पोखरा, हेटौँडा र भरतपुर जस्ता प्रमुख सहरहरूमा ३० देखि ३५ वटा सवारीसाधनलाई सेवा दिन सक्ने व्यावसायिक रिफ्युलिङ केन्द्रहरूको पाइलट प्रोजेक्ट निर्माण गर्ने महत्त्वाकांक्षी व्यावसायिक योजना बनाएको छ।