काठमाडौँ / कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको प्लान्ट क्वारन्टीन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्रले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका क्रममा देशभित्र भित्रिन सक्ने विभिन्न हानिकारक किट तथा रोगहरूलाई रोक्न आयातका कडा सर्तहरू निर्धारण गर्दै आएको छ। विशेष गरी चिनियाँ पक्ष तथा अन्य व्यापारिक साझेदार मुलुकहरूसँग हुने कृषिजन्य वस्तुको आयात-निर्यातमा “शत्रु जीव मुक्त” (Pest-Free) हुनुपर्ने स्पष्ट सर्त राखिन्छ। कुनै पनि नयाँ किरा वा रोग देश भित्रिएमा त्यसले नेपालको प्राकृतिक जैविक विविधता, स्थानीय कृषि बाली, र भण्डारण गरिएका अन्नमा अपूरणीय नोक्सानी पुर्‍याउन सक्ने हुनाले जोखिम विश्लेषण (Pest Risk Analysis) का आधारमा मात्र आयात अनुमति र फाइटोस्यानेटरी (Phytosanitary) प्रमाणपत्र जारी गर्ने गरिन्छ। यसै जोखिम विश्लेषणको केन्द्रमा रहेको र नेपालमा हालसम्म नभित्रिएको तर विश्वकै खतरनाक मिचाहा प्रजातिका रूपमा चिनिएको प्रमुख भण्डारण किरा हो— ‘खप्रा बीटल’ (Khapra Beetle)।

वैज्ञानिक भाषामा ‘ट्रोगोडर्मा ग्रानारिअम’ (Trogoderma granarium) नामले चिनिने खप्रा बीटल कोलियोप्टेरा (Coleoptera) वर्ग र डर्मेस्टिडे (Dermestidae) परिवारमा पर्ने एउटा सूक्ष्म तर अत्यन्तै विनाशकारी किरा हो। दक्षिण एसियाली भूगोलमा पहिलेदेखि नै यसका केही प्रजातिहरू भेटिने गरे तापनि नेपालका भण्डारण कक्षहरूमा यो किरा हालसम्म आधिकारिक रूपमा दर्ता वा भित्रिएको छैन। अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ (IUCN) ले खप्रा बीटललाई विश्वका १०० वटा सबैभन्दा खतरनाक मिचाहा जैविक प्रजातिहरूको सूचीमा सूचीकृत गरेको छ। वयस्क खप्रा बीटल आकारमा १.६ देखि ३.४ मिलिमिटरसम्मका साना, हल्का रातो-पहेंलो वा गाढा खैरो रङका हुन्छन्। यद्यपि, वयस्क किराभन्दा पनि यसका साना, बाक्ला भुत्लाहरू भएका झुसिल्किरा जस्ता लार्भा (Larvae) हरू अन्न बालीका लागि सबैभन्दा बढी विनाशकारी सिद्ध हुन्छन्।

यस किरालाई अन्तर्राष्ट्रिय जगतमै खतरनाक र चुनौतीपूर्ण मानिनुको मुख्य कारण यसको अद्भूत सहनशीलता र सुषुप्त (Diapause) अवस्थामा बस्न सक्ने क्षमता हो। खप्रा बीटलका लार्भाहरू खाद्य पदार्थ वा अनुकूल वातावरण नभएका बेला वर्षौंसम्म (३ देखि ५ वर्षसम्म) विना खानापिना सुक्खा, अँध्यारो र सुख्खा काप-काँचामा सुषुप्त अवस्थामा जीवित रहन सक्छन्। जब भण्डारणमा नयाँ अन्न आइपुग्छ वा वातावरणमा अनुकूल तापक्रम र आद्रता मिल्छ, यी किराहरू पुनः सक्रिय भई तीव्र गतिमा प्रजनन र अन्नको दोहन सुरु गर्छन्। यसले भण्डारण गरिएका धान, मकै, गहुँ, कोदो, जौ, दालका दाना, गेडागुडी, र पिठोमा सीधा आक्रमण गर्दछ। लार्भाले अन्नको भित्री गुदी खाएर केवल बाहिरी बोक्रा र धूलो मात्र बाँकी राख्छ, जसले गर्दा भण्डारित खाद्यसामग्री उपभोगका लागि पूर्ण रूपमा अयोग्य बन्न पुग्छ।

खप्रा बीटलको सङ्क्रमणले केवल खाद्यान्नको परिमाणमा मात्र नोक्सानी पुर्‍याउँदैन, यसले अन्नको गुणस्तरमा समेत गम्भीर ह्रास ल्याउँछ। यसका लार्भाले छाड्ने भुत्ला, काँथ र मलमूत्रका कारण अन्नमा ढसी (Aflatoxin) र अन्य फङ्गसको सङ्क्रमण तीव्र रूपमा फैलिन्छ। यस्तो सङ्क्रमित अन्न मानिस वा पशुले उपभोग गर्दा पेट सम्बन्धी रोग, छालाको एलर्जी, र आन्द्रामा गम्भीर असर पर्न सक्छ। यसका साथै, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका दृष्टिले खप्रा बीटलको उपस्थिति अत्यन्तै संवेदनशील मानिन्छ। यदि कुनै देशमा यो किरा फैलिएको पुष्टि भएमा अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, र युरोपेली सङ्घका मुलुकहरूले उक्त देशबाट हुने कृषिजन्य निर्यातमा पूर्ण प्रतिबन्ध वा कडा क्वारन्टीन नियमहरू लागु गर्छन्, जसले गर्दा निर्यातकर्ता मुलुकको अर्थतन्त्रमा ठुलो धक्का पुग्छ।

नेपालमा अमेरिकी फौजी किरा (Fall Armyworm) वा डेंगु सार्ने लामखुट्टे जस्ता मिचाहा प्रजातिहरूले कृषि र जनस्वास्थ्यमा पुर्‍याएको क्षतिलाई दृष्टिगत गर्दै प्लान्ट क्वारन्टीन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्रले खप्रा बीटललाई प्रमुख ‘नियमन गरिने क्वारन्टीन शत्रु जीव’ (Regulated Quarantine Pest) को सूचीमा राखेको छ। सीमा नाकाहरू, सुख्खा बन्दरगाह (Dry Ports), र भन्सार बिन्दुहरूमा भारत, चीन वा अन्य तेस्रो मुलुकबाट आउने कृषिजन्य वस्तुहरू—विशेष गरी कन्टेनर, बोरा, र प्याकेजिङ सामग्रीहरूको कडाइका साथ प्राविधिक अनुगमन गरिन्छ। निर्यातकर्ता मुलुकले जारी गर्ने फाइटोस्यानेटरी प्रमाणपत्रमा “सामग्री खप्रा बीटलमुक्त रहेको” स्पष्ट घोषणा नभएसम्म नेपालभित्र भन्सार जाँचपास नदिने कडा नीति लागु गरिएको छ।

निष्कर्षमा, नेपाललाई खाद्य सुरक्षामा आत्मनिर्भर र खाद्य संकटबाट सुरक्षित राख्न खप्रा बीटल जस्ता भण्डारणका खतरनाक शत्रु जीवहरूबाट बचाउनु प्राथमिक आवश्यकता हो। जलवायु परिवर्तन र बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका बिच सीमा नाकामा कडा क्वारन्टीन जाँच, अत्याधुनिक प्रयोगशालाशहितको जैविक अनुगमन, र आयात सर्तहरूको पूर्ण पालनाले मात्र नेपालको कृषि क्षेत्र र भण्डारित अन्नलाई यस्ता मिचाहा किराहरूको विनाशकारी आक्रमणबाट जोगाउन सकिन्छ।