काठमाडौँ / नयाँ दिल्लीको जन्तर मन्तरवरपर ‘नीट’ (NEET) परीक्षा धाँधली र शैक्षिक सुधारको माग गर्दै युवा तथा विद्यार्थीहरू सडकमा उत्रिएपछि सुरक्षा निकायले शान्ति सुरक्षाको कारण देखाउँदै लगातार इन्टरनेट र मोबाइल डाटा सेवा निलम्बन गर्‍यो। इन्टरनेट सञ्चार ठप्प भएर आन्दोलनकारीबिचको सम्पर्क टुट्ने स्थिति बनेपछि ‘जेनजी’ (Gen-Z) पुस्ताका युवाहरूले अनौठो र अभूतपूर्व प्रविधि अपनाए। प्रदर्शनकारीहरूले ट्वीटरका सह-संस्थापक ज्याक डोर्सी र डारिस लिमाद्वारा विकसित गरिएको ‘बिटच्याट’ (Bitchat) नामक विशेष एपमार्फत इन्टरनेटबिना नै आपसमा सूचना र सन्देश आदानप्रदान गर्न सुरु गरे। भारत सरकारले जन्तर मन्तर र वरपरका क्षेत्रमा ६ पटकभन्दा बढी इन्टरनेट ब्ल्याकआउट गरे पनि आन्दोलनकारीहरू सहजै संगठित भइरहेपछि भारतीय गृह मन्त्रालयअन्तर्गतको ‘इण्डियन साइबर क्राइम कोअर्डिनेसन सेन्टर’ (I4C) ले सूचना प्रविधि ऐन प्रयोग गर्दै कोडिङ प्लेटफर्म ‘गिटहब’ (GitHub) लाई बिटच्याटको मुख्य सोर्सकोड र डाउनलोड लिङ्कहरू हटाउन निर्देशन दिएपछि यो प्रविधि विश्वभर चर्चाको विषय बनेको छ।

बिटच्याट एक विकेन्द्रित (Decentralized), पियर-टु-पियर (P2P) खुला स्रोत (Open-source) म्यासेजिङ एप्लिकेसन हो, जसलाई चल्न न त मोबाइल डाटा वा वाइफाइ चाहिन्छ, न त केन्द्रीय सर्भर, फोन नम्बर वा युजर अकाउन्ट नै। यसले मुख्य गरी स्मार्टफोनमा हुने ‘ब्लुटुथ लो इनर्जी’ (Bluetooth Low Energy – BLE) प्रविधिको प्रयोग गरेर आपसमा ‘ब्लुटुथ मेस नेटवर्क’ (Bluetooth Mesh Network) निर्माण गर्दछ। जब धेरै मानिसहरू एकै ठाउँ वा निश्चित दुरीभित्र हुन्छन्, प्रत्येक प्रयोगकर्ताको फोनले एक क्लाइन्ट र सानो सर्भरको रूपमा काम गर्दछ। यस प्रविधिमा एउटा फोनबाट पठाएको सन्देश अर्को नजिकैको फोन हुँदै साङ्लो (Multi-hop) जसरी अघि बढ्छ र इन्टरनेट नभएका क्षेत्रमा पनि करिब सातवटा फोनको माध्यम (Hops) बाट टाढा रहेको गन्तव्यसम्म सन्देश पुर्‍याउन सक्षम हुन्छ। इन्टरनेट उपलब्ध भएको खण्डमा भने यसले विकेन्द्रित ‘नोस्ट्र’ (Nostr) प्रोटोकलमार्फत विश्वभर सन्देश पठाउन सक्छ।

डिजिटल निगरानी (Surveillance) र इन्टरनेट सेन्सरसिपको युगमा बिटच्याटको प्रभावकारिता र कार्यक्षमता उच्च मानिन्छ। यस एपमा सन्देश पठाउँदा कुनै पनि प्रयोगकर्ताको फोन नम्बर, नाम वा स्थायी पहिचान खुलाउनु पर्दैन भने व्यक्तिगत म्यासेजहरू ‘एन्ड-टु-एन्ड इन्क्रिप्टेड’ (End-to-End Encrypted) हुन्छन्। केवल ६६ ग्राम तौलको आधुनिक सेन्सरजस्तै यो एपको साइज र कार्यप्रणाली पनि अत्यन्तै हल्का छ, जसले ब्याट्री र फोनको क्षमतामा असर पार्दैन। आपत्कालीन अवस्था वा प्रहरी धरपकडको स्थितिमा एपको लोगोमा तीन पटक थिच्नासाथ फोनभित्र रहेका सम्पूर्ण च्याट र तथ्याङ्कहरू क्षणभरमै नष्ट हुने ‘इमरजेन्सी वाइप’ (Emergency Wipe/Panic Mode) सुविधा यसमा रहेको छ। प्राकृतिक विपत्ति, इन्टरनेट बन्द गरिएका विरोध प्रदर्शन वा दुर्गम क्षेत्र जहाँ दूरसञ्चारको पहुँच छैन, त्यस्ता स्थानमा यो एप सञ्चारको भरपर्दो माध्यम साबित भएको छ।

बिटच्याटको यही अभेद्य सुरक्षा र विकेन्द्रित संरचना नै राज्य र कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायहरूका लागि चुनौती बनेको छ। भारतीय सुरक्षा निकायहरूले यो प्रविधिले कानुनी निगरानी (Lawful Interception) र अनुसन्धानमा गम्भीर बाधा पुर्‍याएको तथा राज्यले इन्टरनेट बन्द गर्दा पनि अनधिकृत भीडभाड नियन्त्रण गर्न गाह्रो बनाएको दाबी गरेका छन्। यद्यपि गिटहबबाट डाउनलोड लिङ्कहरू हटाइए तापनि यो एक खुला स्रोत (Open-source) सफ्टवेयर भएकाले र फोन-टु-फोन ब्लुटुथबाटै एकअर्कामा एप सेयर गर्न सकिने भएकाले यसको प्रयोग पूर्ण रूपमा रोक्न कठिन मानिन्छ। इन्टरनेट बन्द गरेर सूचना नियन्त्रण गर्ने परम्परागत सरकारी शैलीलाई चुनौती दिँदै बिटच्याटले आधुनिक सञ्चार प्रविधिमा नयाँ क्रान्ति र डिजिटल स्वतन्त्रताको नयाँ बहस छेडेको छ।