कञ्चनपुर / विगत चार वर्षदेखि जापनिज इन्सेफ्लाइटिसको प्रमाणित बिरामी फेला नपरेको कञ्चनपुर जिल्लामा पुनः यस रोगको गम्भीर जोखिम देखिएको छ। स्वास्थ्य कार्यालय कञ्चनपुरका अनुसार गत वर्ष जिल्लामा जापनिज इन्सेफ्लाइटिस रोगसँग मिल्दोजुल्दो लक्षण भएका सात जना बिरामीहरू फेला परेपछि स्वास्थ्यकर्मीहरूले कञ्चनपुरमा यो प्राणघातक रोगको जोखिम अझै कायमै रहेको निष्कर्ष निकालेका हुन्। लक्षण देखिएका बिरामीहरूमध्ये केही स्थानीय बासिन्दा थिए भने केही रोजगारीको सिलसिलामा छिमेकी मुलुक भारतबाट फर्किएका नेपाली नागरिकहरू थिए। ती सबै बिरामीहरूको लक्षणका आधारमा तत्काल उपचार व्यवस्थापन गरिएको थियो। चालु वर्षमा हालसम्म कुनै पनि नयाँ बिरामी फेला नपरेको भए तापनि लामो समयपछि यस्ता लक्षणयुक्त बिरामी देखिनुले जिल्लालाई उच्च सतर्कताको अवस्थामा राखेको छ।

स्वास्थ्य कार्यालय कञ्चनपुरका औलो निरीक्षक सिद्धराज भट्टका अनुसार सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै मन्त्रालय र स्थानीय प्रशासनको समन्वयमा समुदायस्तरमा रोगको निगरानी र जनचेतनामूलक अभियानलाई निकै प्रभावकारी ढंगले अघि बढाइएको छ। सचेतना प्रवाहलाई तीव्र बनाउन अग्रपंक्तिमा खटिने स्वास्थ्यकर्मीहरू तथा महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूका लागि विशेष अभिमुखीकरण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन्। गाउँ-गाउँमा खटिएका स्वयंसेविकाहरूले आम सर्वसाधारणलाई रोगका प्रारम्भिक लक्षणहरू, सङ्क्रमणबाट बच्ने व्यावहारिक उपायहरू तथा समयमै नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्ने आवश्यकताका विषयमा सचेत गराइरहेका छन्। जापनिज इन्सेफ्लाइटिस क्युलेक्स जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने र सोझै मानिसको मस्तिष्कमा गम्भीर असर गर्ने एउटा घातक भाइरल रोग हो। यो विशेष प्रकारको लामखुट्टे धानखेत, वर्षाको पानी जम्ने खाडल, फोहर नाली, दलदले क्षेत्र तथा सुँगुर र हाँसपालन गरिने स्थान आसपास बढी फस्टाउने गर्दछ। सङ्क्रमित सुँगुर वा जलचर चराको रगत चुसेको लामखुट्टेले स्वस्थ मानिसलाई टोकेपछि यो भाइरस सर्ने गर्दछ, यद्यपि यो रोग मानिसबाट मानिसमा भने प्रत्यक्ष रूपमा सर्दैन।

औलो निरीक्षक भट्टका अनुसार यस रोगको भाइरसलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्ने कुनै विशेष औषधि हालसम्म संसारभर उपलब्ध नभएकाले बिरामीको अवस्था हेरी ज्वरो नियन्त्रण गर्ने र श्वासप्रश्वासमा सहयोग पुर्‍याउने जस्ता सहयोगी (सपोर्टिभ) उपचार मात्र गरिन्छ। अधिकांश सङ्क्रमितमा सुरुमा कुनै विशेष लक्षण नदेखिए पनि सङ्क्रमण गम्भीर बन्दै गएमा उच्च ज्वरो आउने, असह्य टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, घाँटी कडा हुने, शरीर झस्कने वा झट्का लाग्ने, बेहोस हुने र मानसिक सन्तुलन बिग्रने जस्ता गम्भीर स्नायुजन्य समस्याहरू देखिन्छन्। विशेष गरी बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरू यो रोगबाट बढी प्रभावित हुने र समयमै उपचार नपाए स्थायी अपाङ्गता हुने वा मृत्युसमेत हुन सक्ने उच्च जोखिम रहन्छ। कञ्चनपुरको परम्परागत कृषि प्रणाली, धानखेती र भौगोलिक अवस्था क्युलेक्स लामखुट्टेको प्रजननका लागि निकै अनुकूल रहेको स्वास्थ्यकर्मी प्रेम धामीले बताउनुभयो। मनसुनको समयमा पानी जम्ने क्षेत्रहरू बढ्ने र लामखुट्टेको सङ्ख्या ह्वात्तै बढ्ने हुँदा रोगबाट बच्न अनिवार्य रूपमा झुलको प्रयोग गर्न, बिहान र साँझ पूरा शरीर ढाक्ने कपडा लगाउन, घर वरिपरि पानी जम्न नदिन र सरकारले सञ्चालन गर्ने जापनिज इन्सेफ्लाइटिसविरुद्धको खोप कार्यक्रममा आफ्ना बालबालिकाहरूलाई अनिवार्य सहभागी गराउन उहाँले अपिल गर्नुभयो। सन् १९७१ मा जापानमा पहिलो पटक पहिचान गरिएको यो रोग नेपालमा भने पहिलोपटक सन् १९७८ मा रूपन्देहीमा देखिएको थियो र हाल नेपालका २४ जिल्लाहरू यस रोगको उच्च जोखिमयुक्त सूचीमा रहेका छन्।