काठमाडौँ / मनसुनको सुरुवातसँगै नेपालका पूर्वी पहाडदेखि सुदूरपश्चिमका तराई तथा पहाडी जङ्गलहरूमा दुर्लभ मानिने जङ्गली च्याउ (बेम्टी, दियालो, देउले आदि) सङ्कलन गर्ने र स्थानीय बजारमा बिक्री गर्ने होडबाजी सुरु भएको छ। वर्षायाममा धमिराको पुराना घर तथा चिसो माटोमा राति उम्रने यस्ता स्वादिला र बहुमूल्य जङ्गली च्याउ बिहानै जङ्गल पसेर सङ्कलन गर्न ग्रामीण क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा हुने गर्दछ। सुदूरपश्चिमको धनगढीदेखि मध्य र पूर्वी नेपालका जङ्गल आसपासका बासिन्दाले ठूलो मिहिनेतका साथ सङ्कलन गर्ने यस्ता च्याउ स्थानीय बजारमा खसीको मासुभन्दा पनि महँगो (प्रतिकेजी एक हजार चार सय रुपियाँसम्म) मा बिक्री हुने गरेको छ। यद्यपि, हरेक वर्ष मनसुनको समयमा पर्याप्त प्राविधिक ज्ञानको अभावमा विषालु जङ्गली च्याउको सेवन गर्दा देशभर दर्जनौँ नागरिकले अकालमै ज्यान गुमाउने र सयौँ बिरामी पर्ने गरेकाले यसलाई राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा हेरिएको छ।

वनस्पति विज्ञ एवं वनस्पति अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार नेपालमा ढुसीजन्य करिब एक हजार तीन सय प्रजातिका च्याउहरू पाइन्छन्। तीमध्ये करिब १५९ प्रजातिका जङ्गली च्याउ खान मिल्ने र औषधीय गुणले युक्त भएका भए तापनि कम्तीमा १०० भन्दा बढी प्रजातिका जङ्गली च्याउहरू भने अत्यन्त विषालु र ज्यानै लिन सक्ने खालका हुन्छन्। वनस्पति विज्ञहरूका अनुसार आम मानिसमा विषालु च्याउ पहिचानबारे अनेकौँ भ्रमहरू रहेका छन्। सामान्यतया किरा वा शङ्खेकीराले खाएको, चम्किलो वा आकर्षक देखिने च्याउ खान योग्य हुन्छ भन्ने सोच पूर्ण रूपमा गलत हो; किनकि धेरैजसो घातक विषालु च्याउहरू (जस्तै: एमानिटा प्रजाति) हेर्दा अत्यन्तै सफा, किरा नलागेका र आकर्षक देखिने गर्छन्। कतिपय विषालु च्याउबाट टोक्दा वा भाँच्दा सेतो दूध जस्तो तरल पदार्थ निस्कने, अनौठो गन्ध वा धुवाँ आउने र हातले छुँदा रङ परिवर्तन हुने (Bruising) गर्दछ। यस्ता च्याउमा हुने अमानीटिन वा फ्यालोटोक्सिन जस्ता घातक रासायनिक तत्त्वहरू पकाउँदा, उमाल्दा, वा टिमुर, मरिच र सिरका हाल्दा पनि नष्ट हुँदैनन्।

स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय एवं वनस्पतिविज्ञहरूले पूर्ण रूपमा प्राविधिक पहिचान नभएका कुनै पनि जङ्गली च्याउ नखान राष्ट्रिय स्तरमै सर्वसाधारणलाई सचेत गराएका छन्। जङ्गल आसपासका रैथाने वा अनुभवी मानिसहरूले परम्परागत ज्ञानका आधारमा केही खानयोग्य च्याउ चिन्न सके तापनि सर्वसाधारणका लागि खान मिल्ने र नमिल्ने प्रजाति छुट्याउनु प्राविधिक रूपमा अत्यन्त जटिल हुन्छ। विषालु च्याउ खाएको केही घण्टामै बान्ता हुने, पेटमा तीव्र पीडा हुने, झाडापखाला लाग्ने, र पछि गएर कलेजो तथा मिर्गौला फेल भई मानिसको मृत्यु हुनसक्छ। त्यसैले बजारमा उपलब्ध व्यावसायिक रूपमा खेती गरिएका कन्या, गोब्रे वा सिताके जस्ता प्रमाणित च्याउ मात्र उपभोग गर्न र जङ्गली च्याउ खाएपछि कुनै पनि अस्वाभाविक लक्षण देखिएमा ढिला नगरी तत्काल नजिकैको अस्पताल पुग्न जनस्वास्थ्य विज्ञहरूले  सुझाव दिएका छन्।